poDemografski slom Bosne i Hercegovine: Analiza uzroka i dugoročne društvene posljedice
Bosna i Hercegovina se nalazi u stanju tihe, ali razorne demografske krize koja predstavlja možda i najveću prijetnju opstanku društva i države u decenijama koje dolaze. Kombinacija konstantnog negativnog prirodnog priraštaja (veći broj umrlih nego rođenih) i masovne, nezaustavljive emigracije mladog i reproduktivno sposobnog stanovništva dovela je do toga da se broj stanovnika u BiH dramatično smanjuje iz godine u godinu. Prema procjenama domaćih i međunarodnih demografa, ako se trenutni trendovi nastave, Bosna i Hercegovina rizikuje da do polovine ovog vijeka izgubi značajan procenat svoje populacije, ostajući bez vitalne radne snage i sa populacionom strukturom u kojoj dominira starije stanovništvo, što će izazvati kolaps socijalnih i penzionih sistema.
Ukrštanje bijele kuge i masovnog iseljavanja
Da bi se uvidjele razmjere problema, potrebno je shvatiti da se BiH suočava sa dvostrukim demografskim udarom. S jedne strane, fenomen “bijele kuge” prisutan je u gotovo svim opštinama i gradovima – stope nataliteta su pale daleko ispod nivoa potrebnog za prostu reprodukciju stanovništva. Mladi parovi odgađaju stupanje u brak i rađanje djece zbog ekonomske nestabilnosti, neriješenog stambenog pitanja i nedostatka podrške zaposlenim majkama. S druge strane, iseljavanje više nije individualno ili privremeno, kao što je to bio slučaj sedamdesetih godina prošlog vijeka. Danas iz Bosne i Hercegovine odlaze kompletne porodice sa djecom, prodajući svu svoju imovinu sa namjerom da se nikada ne vrate, što trajno briše čitave generacije iz demografskog stabla zemlje.
Starenje stanovništva i pritisak na javne fondove
Direktna i najbrže uočljiva posljedica ovih kretanja jeste rapidno starenje populacije. Prosječna starost stanovnika BiH stalno raste, a udio osoba starijih od 65 godina polako premašuje udio mladog stanovništva. Ovakav poremećaj u starosnoj piramidi stvara neodrživ pritisak na penzioni fond (Fond PIO/MIO) koji funkcioniše po sistemu međugeneracijske solidarnosti – trenutni radnici finansiraju penzije trenutnih penzionera. Sa smanjenjem broja radnika i rastom broja penzionera, odnos postaje ekonomski neodrživ. Istovremeno, zdravstveni sistem trpi ogroman pritisak jer starija populacija zahtijeva složeniju i skuplju medicinsku njegu, dok doprinosi za zdravstvo od preostale radne snage nisu dovoljni za pokrivanje troškova.
Pustošenje ruralnih područja i regionalna neravnomjernost
Demografska kriza se ne manifestuje jednako u svim dijelovima zemlje. Dok veći gradski centri poput Sarajeva i Banje Luke donekle uspijevaju održati privid stabilnosti zahvaljujući unutrašnjim migracijama iz manjih sredina, ruralna područja i manji gradovi bukvalno odumiru. Mnoge seoske škole se zatvaraju jer u njima nema nijednog upisanog prvačića, a čitava naselja postaju “sela staraca”. Ovo pustošenje teritorije dovodi do gašenja lokalnih ekonomija, zapuštanja poljoprivrednog zemljišta i gubitka tradicije. Regionalna neravnomjernost stvara dodatne ekonomske probleme, jer se infrastruktura u manjim mjestima amortizuje i propada jer nema ko da je koristi.
Neophodnost hitne i sveobuhvatne pronatalitetne politike
Rješavanje ovog problema zahtijeva hitno usvajanje nacionalne demografske strategije koja neće biti mrtvo slovo na papiru, već će biti podržana ozbiljnim finansijskim sredstvima. Kozmetičke mjere poput jednokratnih novčanih pomoći za novorođeno dijete nisu dovoljne. Država mora ponuditi sistemska rješenja: poreske olakšice za mlade bračne parove prilikom kupovine prve nekretnine, subvencionisane stambene kredite, garantovano porodiljsko odsustvo sa 100% plate za sve majke (uključujući i nezaposlene), te besplatne i moderne vrtiće sa fleksibilnim radnim vremenom koje prati potrebe zaposlenih roditelja. Ipak, najvažnija demografska mjera jeste kreiranje stabilnog političkog i ekonomskog ambijenta u kojem mladi ljudi vide sigurnu budućnost za svoju djecu u Bosni i Hercegovini.